Panlektik Epistemolojik Test tam da burada devreye girer. Bu test, bilginin mutlak olup olmadığını kesin bir hükümle kapatmaya çalışmaz. Daha çok, insanın hakikate ne kadar yaklaşabildiğini yoklar. Özvarlık, bağdaşıklık ve kesinlik ilkeleri üzerinden bir bilginin kendi başına durup durmadığını, başka bilgilerle nasıl ilişki kurduğunu ve ne ölçüde güvenilir kabul edilebileceğini sorgular. Çünkü hakikat, yalnızca görünen parçaya bakarak değil, parçalar arasındaki bağı fark ederek açılır.
Özvarlık ve Kırık Ayna
İlk soru şudur: Mutlak bilgi kendi başına var olabilir mi?
Kırık ayna metaforunda hakikat, parçalanmış bir bütün gibi düşünülür. Mutlak bilgi gerçekten varsa, insan algısından bağımsız bir varlığa sahip olmalıdır. Fakat onun var olması, insan tarafından doğrudan ve eksiksiz kavranabileceği anlamına gelmez.
Matematiksel aksiyomlar ve mantık yasaları bu soruyu görünür kılar. İnsan olmasaydı sayıların düzeninden ya da mantığın temel ilkelerinden söz edebilir miydik? Özvarlık ilkesi açısından bilgi, insanın icat ettiği geçici bir yapıdan çok, insanın erişmeye çalıştığı daha derin bir düzene benzer.
Kırık ayna burada başka bir şey söyler. Ayna bütün olsaydı, herkes aynı hakikati aynı açıklıkla yansıtırdı. Fakat ayna kırılmıştır; her insan, her kültür, her düşünce sistemi hakikatin yalnızca bir parçasını görür. O hâlde bilgi, tek başına duran donmuş bir mutlaklık olarak değil, parçalar arasında kurulan anlamlı bağlarla anlaşılmalıdır.
Bu nokta bizi bağdaşıklık ilkesine götürür.
Bağdaşıklık ve Hakikatin Bütünlüğü
İkinci soru şudur: Bir bilgi doğruysa, diğer bilgilerle nasıl bir uyum içinde olmalıdır?
Bağdaşıklık, bilginin yalnız başına değil, başka bilgilerle ilişkisi içinde sınanması gerektiğini söyler. Bir düşünce kendi içinde güçlü görünebilir; fakat başka alanlardan gelen verilerle karşılaştığında dağılıyorsa, hakikate yakınlığı zayıflar. Daha sağlam bilgi, yeni parçalar eklendikçe çöken değil, kendini yeniden kurabilendir.
Kırık ayna metaforu burada önemli bir güçlük taşır. Hakikat bir bütünse ve biz ona parçalar hâlinde ulaşıyorsak, her parçanın diğerleriyle ilişkisini yoklamamız gerekir. Yine de parçaların hiçbir zaman eksiksiz bir bütün oluşturamayacağını kabul etmek gerekir. İnsan, hakikatin tamamına sahip olamaz; fakat parçalar arasındaki uyumu artırarak ona yaklaşabilir.
Klasik fizik ile kuantum mekaniği arasındaki gerilim buna örnek gösterilebilir. İkisi de kendi alanında güçlü açıklamalar sunar; fakat evrenin tüm düzeylerini tek bir dille açıklamak kolay değildir. Benzer şekilde, bir kültürde kesin doğru kabul edilen ahlaki bir ilke, başka bir kültürde aynı karşılığı bulmayabilir. Bu durum hakikatin yokluğunu değil, insanın hakikati kavrama biçiminin sınırlı ve tarihsel olduğunu gösterir.
Bilgi genişledikçe eski kesinlikler de sınanır. Böylece üçüncü ilkeye, yani kesinlik meselesine geçilir.
Kesinlik ve Sınırlı Algı
Üçüncü soru şudur: Hakikat varsa, onu kesin olarak bilebilir miyiz?
İnsanın algısı hakikatin tamamını kuşatacak genişlikte değildir. Zihin, gördüğünü yorumlar; yorumladığını kavram sanır; kavramlaştırdığı şeyi de çoğu zaman hakikatin kendisiyle karıştırır. Kırık ayna metaforu bu yanılgıyı açığa çıkarır. Her parça kendi açısından doğru olabilir, fakat yine de eksiktir. Bir parçayı bütünün yerine koyduğumuzda, hakikati anlamış olmayız; sadece kendi parçamızı büyütmüş oluruz.
Kesinlik bu yüzden tek bir noktaya çakılı kalamaz. Daha doğru olan, kesinliği parçaların birleşme gücüyle ölçmektir. Bir bilgi yeni gözlemlerle genişleyebiliyorsa, farklı bakışlarla karşılaşınca hemen çökmüyorsa ve kendini daha geniş bir anlam örgüsü içinde koruyabiliyorsa, geçici bir kesinlik kazanır.
Mutlak kesinlik ise tek bir parçaya dayanamaz. Panlektik bakışta kesinlik, kapanmış bir hükümden çok, hakikate yaklaşma derecesidir. İnsan bütünü elinde tutamaz; fakat parçalar arasında daha sağlam ilişkiler kurdukça, bütünün izini daha açık görebilir.
Panlektik Epistemolojik Test
Panlektik Epistemolojik Test üç temel ilkeye dayanır.
Özvarlık, bilginin insan algısından bağımsız bir gerçekliğe dayanıp dayanmadığını sorgular. Hakikat bizim gördüğümüzden daha geniştir; insan onu üretmekten çok, ona parça parça yaklaşır.
Bağdaşıklık, bir bilginin başka bilgilerle ilişkisini sınar. Hakikat bir bütün olarak düşünülebilir; fakat insan bu bütüne parçalar hâlinde ulaşır. Bu yüzden bilgi, diğer parçalarla kurduğu uyum içinde anlam kazanır.
Kesinlik, bilginin ne ölçüde güvenilir olduğunu yoklar. Hiçbir parça tek başına mutlak hakikati temsil edemez. Yine de parçalar birleştikçe, insan hakikate daha dengeli ve daha derin bir biçimde yaklaşabilir.
Bu çerçevede Panlektik Epistemolojik Test, mutlak bilginin var olup olmadığını kesin bir cevapla kapatmaz. Onun yerine daha canlı bir soru sorar: İnsan, sınırlı algısıyla hakikate ne kadar yaklaşabilir?
Hakikat, yalnızca bir parçayı görmekle değil, parçaların arasındaki bağı kurmakla keşfedilir.
