Panlektik bakış açısından isyan, insan ruhunun Tanrı karşısındaki kırılgan ama diri hâlidir. İnsan isyan ettiğinde bağın koptuğunu değil, hâlâ sürdüğünü ilan eder. Çünkü bütünüyle vazgeçen susar; isyan eden ise cevap bekler.
Eyüp’ten Mevlânâ’ya, Dostoyevski’den Neyzen Tevfik’e, Tevfik Fikret’ten şathiye geleneğine kadar uzanan geniş hatta aynı varoluşsal sancı duyulur: “Madem ki Sen varsın, bu acının anlamı nedir?”
İsyanın Kolektif Hafızası
Tanrı’ya isyan, farklı dinlerde, kültürlerde ve edebî geleneklerde benzer biçimlerde görünür. Diller ve kavramlar değişir; insanın Mutlak karşısında duyduğu gerilim büyük ölçüde aynı kalır.
Eyüp kıssası bunun en güçlü örneklerinden biridir. Eyüp, sabrın ve teslimiyetin sembolü olarak bilinir; fakat onun hikâyesinde yalnızca sessiz kabulleniş yoktur. Acının içinden Tanrı’ya yöneltilmiş yakıcı sorular da vardır. Eyüp’ün isyanı, inancın inkârı değil, inancın en çıplak hâlidir. Çünkü o, Tanrı’yı uzak bir varlık gibi değil, doğrudan cevap beklenen bir “Sen” olarak muhatap alır.
Mevlânâ’da isyan, kopuşun değil yakınlığın dilidir. “Şikâyet de O’ndan O’na” sözü, insanın acısını yine Tanrı’ya taşıdığını gösterir. Bu bakışta isyan, yabancılaşma değil, naz makamıdır. Sevenin sevdiğine serzenişi gibi, kul da kırgınlığını Mutlak olana götürür.
Dostoyevski’de isyan daha keskin bir ahlaki hesaplaşmaya dönüşür. Karamazov Kardeşler’de İvan’ın sorusu, masumların, özellikle çocukların acısı üzerinden Tanrı’nın adaletini sorgular: Eğer Tanrı sonsuz kudret ve merhamet sahibiyse, masumlar neden acı çeker?
İvan’ın isyanı Tanrı’yı hafife alan bir reddiye değildir. Tam tersine, Tanrı fikrinin ahlaki ağırlığını sonuna kadar ciddiye alan bir bilincin çığlığıdır. Panlektik açıdan burada önemli olan, isyanın her zaman cevap bulması değil; insanın o soruyu sorma hakkını kendinde bulmasıdır.
Anadolu irfanında isyan daha nazlı, daha oyunlu, fakat derin bir biçim alır. Şathiye geleneğinde halk ozanı Tanrı’yla resmî bir mesafeden konuşmaz; bazen alay eder gibi, bazen çocukça, bazen keskin bir zekâyla sorar. Azmi Baba’nın şu dizeleri bu tavrın güzel örneklerindendir:
“Yeri göğü ins ü cini yarattın,
Sen ey mimar başı eyvancı mısın?
Ayı günü çarhı burcu var ettin,
Ey mekân sahibi mekancı mısın?”
Bu dizelerde Tanrı’nın yaratıcılığı inkâr edilmez. Soru, tam da bu kabulün içinden yükselir. “Mimar başı” ifadesi evrenin bir düzen taşıdığını kabul eder; fakat o düzenin içinde görülen çatlakları da sorgular. İsyanın felsefi gücü buradadır: Hem kabul eder hem sorar.
Neyzen Tevfik’te bu damar modern bir kırılganlıkla yeniden belirir. Onun isyanı, Tanrı’yı reddetmekten çok, O’nun adaletini ve hikmetini anlamaya çalışan yaralı bir sestir:
“Ulu Tanrı’m, akıl ermez sırrına
Binbir ismi hakta pinhan edersin.
İçirirsin sabrın peymanesini
Hikmetini sonra ayan edersin.”
Neyzen burada hem sorar hem teslim olur. Tanrı’nın sırrına akıl ermediğini kabul eder; ama bu kabul onu sorgulamaktan alıkoymaz. “Sabrın peymanesi” acının insana içirilen ağır bir kadeh gibi yaşandığını sezdirir. “Hikmetini sonra ayan edersin” dizesinde ise isyanın içinde saklı bir bekleyiş vardır.
Tevfik Fikret’te isyan daha rasyonel ve hümanist bir biçim alır. Onun serzenişi, yeryüzündeki haksızlıklara, dogmalar uğruna çekilen acılara ve insanın hor görülmesine karşı yükselir:
“Onlar niçin göklerde, niçin ben çukurdayım?
Gülsün neden cihan bana, ben yalnız ağlayayım?”
Bu soru, bireysel bir yakınmadan daha geniştir. İnsan, kendi acısını evrensel düzenin içinde tartmaya başlar. Gökte olanla çukurda kalan arasındaki mesafe, yalnızca sosyal bir eşitsizlik değil, kozmik bir adalet meselesi hâline gelir.
Panlektik Açıdan İsyan: Nüve, Düğüm ve Bağ
Panlektik felsefede isyan, durağan bir duygu değil, dönüşen bir süreçtir. İlk anda acının ham sesi olarak belirir; sonra sorgulamaya dönüşür; doğru işlendiğinde daha derin bir bağa kapı aralayabilir.
İlk aşama nüvedir. İsyan burada henüz işlenmemiştir. İnsan acının sıcaklığı içinde konuşur. Cümleler düzenli değildir, akıl her şeyi yerli yerine koyamaz. Fakat bu ham isyanın içinde güçlü bir kabul saklıdır: İnsan, Tanrı’yı muhatap almaktadır.
Bir çocuğun güvendiği ebeveyne kızması gibi, isyan da güvenin kırılmış ama tamamen yok olmamış hâlidir. İnsan, ancak bağ kurduğu varlığa bu kadar doğrudan seslenebilir.
İkinci aşama düğümdür. İsyan artık yalnızca acının patlaması olmaktan çıkar, düşüncenin merkezine yerleşir. İnsan sormaya başlar: Adalet nedir? Acı neden vardır? Benim payıma düşen bu yük hangi anlamın içindedir?
Eyüp’ün Tanrı’yla tartışması, İvan Karamazov’un masumların acısı karşısındaki öfkesi, Neyzen’in hikmeti sorgulayan teslimiyeti ve Fikret’in göğe yönelttiği adalet sorusu bu düğümün farklı biçimleridir. İnsan burada yalnızca acı çekmez; acının ahlaki anlamını da yoklar.
Üçüncü aşama bağdır. İsyan her zaman bu noktaya ulaşmaz; bazen insanı kopuşa da götürebilir. Fakat doğru işlendiğinde daha sahici bir ilişkiye dönüşür. İnsan artık Tanrı’yı hazır cevapların sahibi olarak değil, varoluşun en derin muhatabı olarak görmeye başlar.
Mevlânâ’nın “Şikâyet de O’ndan O’na” sözüyle Neyzen’in “Hikmetini sonra ayan edersin” dizesi bu dönüşümün iki ayrı sesidir. İlkinde isyan yakınlığın dilidir; ikincisinde acının ardından gelecek bir anlam beklentisi vardır.
Burada asıl soru şudur: İsyan insanı Tanrı’yla daha dürüst bir ilişkiye mi taşır, yoksa kopuşu haklı çıkaran bir gerekçeye mi dönüşür?
Hakikate Karşı Dürüstlük Olarak İsyan
Panlektik yaklaşım isyanı bastırılması gereken bir zayıflık olarak görmez. İsyan, insanın hakikat karşısındaki dürüstlüğüdür. Acıyı inkâr etmeden, öfkeyi saklamadan, kırılmayı süslemeden konuşmaktır.
Tanrı’ya isyan eden insan, çoğu zaman inancını kaybetmiş değildir. Aksine, inancının içinde yanmaktadır. Uzaklaşan insan çoğu zaman susar; yakın olan hesap sorar. Azmi Baba’nın “Ey mekân sahibi mekancı mısın?” sorusu, Tanrı’nın mekân sahibi olduğunu zaten kabul eden bir bilincin sorusudur.
İsyan bu yönüyle küçültülecek bir duygu değil, dönüştürücü bir eşiktir. Nüvede acı olarak belirir, düğümde sorguya dönüşür, bağda ise daha derin bir kavrayışa açılabilir. Fakat bu yol kendiliğinden tamamlanmaz. İsyanın değeri, onu taşıyan niyette ve insanı götürdüğü yerde ortaya çıkar.
İsyan Olarak Dua
Tanrı’ya isyan, Panlektik felsefe açısından çoğu zaman uzaklaşmanın değil, yakınlaşmanın işaretidir. Çünkü insan isyan ederken Tanrı’yı hâlâ muhatap kabul eder. O’na seslenir, O’ndan cevap bekler, acısını O’nun huzuruna taşır.
Bu anlamda isyan, duanın en yaralı biçimlerinden biridir. Dua her zaman sakin, ölçülü ve teslim olmuş bir dille kurulmaz. Bazen dua, “Neden?” sorusunun titrek sesidir. Bazen insanın içinden kopan isyan, en süslü yakarıştan daha sahicidir.
Azmi Baba’nın nazlı soruları, Neyzen Tevfik’in yaralı teslimiyeti, Tevfik Fikret’in vicdani başkaldırısı ve Dostoyevski’nin ahlaki hesaplaşması aynı derin noktaya temas eder: İnsan acı karşısında susmadığında yalnızca başkaldırmış olmaz; varoluşun en büyük muhatabına seslenmiş olur.
İsyan, insanlığın kolektif hafızasında bu yüzden kalıcıdır. O, acının dili olduğu kadar bağın da dilidir. İnsan Tanrı’ya isyan ederken bazen kendini, bazen dünyayı, bazen de Tanrı’yla kurduğu ilişkiyi yeniden düşünür.
Belki de insanın en büyük onuru, acı karşısında içindeki soruyu öldürmemesidir. En derin inancı ise o sorunun bir gün duyulacağına dair taşıdığı sessiz umuttur.
